Эй имон келтирганлар! Ўз уйларингиздан ўзга уйларга то изн сўрамагунингизча ва эгаларига салом бермагунингизча кирмангиз! Мана шу сизлар учун яхшидир. Зора, (бу гапдан) эслатма олсангизлар” (Нур, 27).

Бу оятнинг нозил бўлиш сабабини Табарий ва бошқалар Адий ибн Собитдан бундай ривоят қилишади: “Ансорлардан бир аёл Пайғамбаримизга (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Ё Расулуллоҳ, мен баъзан уйимда шундай ҳолатда бўламанки, отам бўладими, ўғлим бўладими, ҳеч ким мени ўша ҳолатда кўришини истамайман. Шунда бирдан отам кириб қолади ёки оиламдан яна бир бошқа одам кириб қолади. (Бундай ноқулайликни бартараф қилиш учун) қандай йўл тутай?” деб сўради. Шунда ушбу ояти карима нозил бўлди”.

Бу ояти карима билан Аллоҳ таоло бизга қуйидагиларни маълум қилмоқда: У бизни шарафли ва устун қилди, маскан-уйларда яшаш немаътини насиб этиб, ҳар хил ноқулайликлар ва келишмовчиликдан сақланиш учун уйларга кириш-чиқиш одобларини баён этди.

Оят матнидаги “истиънос” изн сўраш демакдир. Бу сўз шунингдек, билиш, ўрганиш маъносида экани ҳақида ҳам ривоятлар бор. У ҳолда оятдан: “Уйда ким борлигини билмасдан туриб кирманг”, деган маъно чиқади. Мужоҳид айтади: “Бу йўталиш ёки бошқа бирор бир шаклда бўлади. Ўзининг келганини бошқалар пайқайдиган даражада бироз оғир ҳаракатланади, шошмасдан ичкари киради”.

Ушбу оят ҳақида саҳобийлардан Абу Айюб Ансорий (розияллоҳу анҳу) пайғамбаримиздан сўради: “Ё Расулуллоҳ, салом нималигини биламиз, лекин “истиънос” нима дегани?” Расули акрам бундай жавоб бердилар: “Киши ё “субҳоналлоҳ”, ё “алҳамдулиллоҳ”, ёки “Аллоҳу акбар” дейди, томоқ қиради ва аҳли оиласини бохабар қилади” (Ибн Можа ривояти).

Суннатга кўра, рухсат уч марта сўралади, ундан кўп сўралмайди. Имом Молик айтади: “Фақат ижозат сўраётган одам уй эгалари эшитмади деб ишонса, учта мартадан кўп сўраса бўлади”.

Ижозат сўраш шакли бундай: киши бировнинг уйига кирмоқчи бўлса “Ассалому алайкум, мумкинми?” дейди. Унга изн берилса ичкари киради. Орқага қайтиши айтилса, қайтиб кетади. Овоз чиқарилмаса, уч марта изн сўрайди, учинчисидан кейин ҳам жавоб бўлмаса, қайтиб кетади. Абу Мусо Ашъарийнинг айтишича, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бундай деганлар: “Сизлардан бирингиз уч марта изн сўрагани ҳолда унга жавоб берилмаса, қайтиб кетсин” (Бухорий ва Муслим ривояти).

Уламоларимизга кўра, изн сўрашнинг уч марта билан чекланганининг боиси сўзнинг эшитилиб тушунилишини таъминлашдир. Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бир гапни айтсалар, одамлар яхшилаб тушуниб олишлари учун уч марта такрорлардилар. Уч марта изн сўралгани ҳолда рухсат берилмаса, уй эгасининг ижозат беришни хоҳламаётгани маълум бўлади ёки муҳим бир узри бор демакдир. Шунинг учун бундай ҳолатларда ижозат сўровчи одам қайтиб кетиши керак, чунки изн сўрашда давом этиш уй эгаларига малол келиши мумкин.

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бирор оиланинг уйига борсалар, изн сўраб кўча эшиги рўпарасида турмасдилар. Балки эшикнинг ўнг ёки чап томонида турар ва: “Ассалому алайкум, Ассалому алайкум”, дердилар. Чунки у пайтларда кўча эшикларнинг пардалари бўлмасди (Абу Довуд ривояти). (Бизнинг диёрларда ҳам қадимдан “Мусулмон парда” номи билан маълум бўлган бундай пардаларни кўча эшик олдига илиш афсуски, кейинги пайтларда таомилимиздан деярли йўқолиб бўлди).

Агар кўча эшик ёпиқ бўлса, изн сўровчи эшикнинг истаган томонида туриши мумкин ва хоҳласа ижозат сўрайди, хоҳласа эшикни тақиллатади.

Эшик уйдагиларга эшитиладиган даражада тақиллатилади, қаттиқ-қаттиқ урилмайди. Анас ибн Молик ривоят қилиш­ларича, Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) эшикларни тирноқлари билан чертардилар (Абу Бакр Аҳмад Хотиб).

Эшикни тақиллатган одам ичкаридан “Ким у?” деб сўралганида исмини айтмай “Мен” дейиши ҳам тўғри эмас. Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтадилар: “Мен Пайғамбаримизнинг (алайҳиссалом) ҳузурларига кириш учун изн сўрадим. У зот: “Ким у?” дедилар. Мен эса “Менман”, дедим. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) буни ёқтирмагандай “Менман! Менман!” деб қўйдилар” (Бухорий ва Муслим ривояти). Уламоларнинг айтишларича, Пайғамбаримизнинг бу сўздан хушланмаганларининг сабаби “Менман” деган жавобдан изн сўровчининг кимлигини билиб бўлмаслигидир.

Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бундай марҳамат қилганлар: “Ижозат сўрашни салом билан бошламаган одамга изн бермангиз!” (Ҳайсамий ривояти).

Ривоят қилишларича, Ҳузайфанинг (розияллоҳу анҳу) уйига бир одам келди ва уйнинг ичига қараб: “Ассалому алайкум, кираверайми?” деди. Шунда Ҳузайфа унга: “Сен ҳали оёғинг билан кирмай туриб кўзинг билан кириб бўлдинг!” деб танбеҳ берди (Қуртубий).

Таклиф уйга кириш учун рухсат ҳисобланадими? Пайғамбаримизнинг ушбу ҳадислари бунга ойдинлик киритади: “Сизлардан бирингиз зиёфатга таклиф этилиб, юборилган элчи билан бирга келса, шубҳасиз бу унга берилган ижозат демакдир” (Абу Довуд ривояти).

“Кўз-кўзга тушдими, салом бериш керак. Уй эгасининг сени кўришини асло олдига киришинг учун рухсат деб қабул қилма. Салом мажбуриятингни адо этишинг зарур. Чунки унинг олдига киришни истаган, рухсат сўраган сенсан. Сенга изн берилса, кирасан, акс ҳолда қайтиб кетасан” (Абу Довуд).

Бутун бу ҳукмлар кишининг ўз уйидан бошқа уйларга кириши ҳақидадир. Ўз уйига киришига келсак, агар уйда кишининг аёли бўлса, олдига кириш учун изн сўрашига ҳожат йўқ. Фақат кираётиб салом беради.

Қатода айтади: “Уйингга кираётиб оилангга салом бер, чунки улар саломингга энг лойиқ бўлганлардир. Агар уйда онанг ёки синглинг ҳам бўлса, уламолар тавсияларига кўра, томоқ қир, оёғингни тапиллат, улар сенинг келганингни билишсин. Чунки хотининг сендан уялмайди аммо онанг ёки опа-синглинг сенга кўринишни истамайдиган ҳолатда ўтирган бўлишлари мумкин. Агар ҳеч ким йўқ уйга кирмоқчи бўлсанг, “Ассалому алайно ва ало ибодуллоҳис солиҳин”, (Бизга ва Аллоҳнинг солиҳ бандаларига салом бўлсин!) дегин. Фаришталар шундай деганларнинг саломига алик олади”.

 

Нўъмон Абдулмажид

Имом Қуртубий тафсири асосида тайёрланди.

Дўстларга тавсия этиш
2014 йил 30 июнда эълон қилинган  1021 марта кўрилган